Site Overlay

Panenteizm

Skolorowana wersja drzeworytu Flammarion. Oryginał został opublikowany w Paryżu w 1888 roku. Panteizm stwierdza, że Bóg obejmuje cały wszechświat, ale można go również znaleźć poza nim.

Termin panenteizm (oznaczający „wszech-Boga”) został ukuty przez niemieckiego filozofa idealistycznego Karla Christiana Friedricha Krausego (1781-1832), w procesie zastępowania uczonych pojęć transcendentnego Boga bardziej partycypacyjnym pojęciem boskości. Pochodzący od greckich słów pan (wszystko), en (w) i theos (Bóg), termin ten odnosi się do wiary, że świat jest w Bogu, który z kolei jest w świecie. Panenteizm ma się jednak różnić od panteizmu, który ontologicznie utożsamia wszechświat z Bogiem. Tak więc, panenteistyczny Bóg jest zarówno immanentną siłą wewnątrz całego stworzenia, jak i transcendentną władzą nad wszechświatem.

Istnieją dwa rodzaje panenteizmu: 1) typ panenteizmu, który jest częściowo panteistyczny, twierdząc, że całość wszechświata jest zawarta w Bogu jako część Boga, który jest, oczywiście, czymś więcej niż wszechświat, który jest tylko częścią Boga; oraz 2) rodzaj panenteizmu, który widzi ontologiczną różnicę między światem a Bogiem, mówiąc, że oba są immanentne w sobie nawzajem. Ten drugi może nie być całkowicie obcy w tradycji judeochrześcijańskiej.

Panenteizm nie został jeszcze przyjęty przez dużą ilość głównych grup religijnych i teologicznych, chociaż został uznany doświadczalnie w większości historycznych religii. Ale nabiera rozpędu wśród współczesnych teologów i filozofów religii, służąc jako akceptowalny środek do pogodzenia trudności z innymi przekonaniami dotyczącymi natury Boga.

Panenteizm jako kategoria religii

Panenteizm jest typowo postrzegany jako teologiczny i filozoficzny środek pomiędzy ścisłym monoteizmem a panteizmem (nie „pan-en-teizmem”). Dla ścisłego monoteisty, Bóg i świat są oddzielone, z Bogiem zwykle postrzeganym jako całkowicie transcendentny (ponad i poza światem). Dla panteisty, w przeciwieństwie do niego, Bóg jest utożsamiany z wszechświatem jako całością i jest postrzegany jako immanentny w świecie, a nie jako przekraczający go. Panenteizm wydaje się odzwierciedlać filozoficzne dążenie do zrównoważenia transcendentnych i immanentnych właściwości boskości poprzez zachowanie aspektów transcendentnej samoidentyfikacji Boga, przy jednoczesnym promowaniu głębokiego poczucia intymności między Bogiem a wszechświatem. W panenteizmie zatem Bóg, będąc bardzo immanentnym, jest również transcendentny, zarówno jako stwórca, jak i pierwotne źródło uniwersalnej moralności.

Jednakże wydają się istnieć dwa rozróżnialne typy panenteizmu. Zgodnie z pierwszym typem, wszechświat jest zawarty w Bogu jako „część” Boga. W tym przypadku wszechświat jest uważany za należący do tego samego substratu ontologicznego co Bóg, i w ten sposób Bóg jest immanentny. Jeśli chodzi o transcendencję Boga, to przyjmuje się, że jest On po prostu czymś więcej niż wszechświat, który jest tylko częścią Boga. Ten rodzaj panenteizmu, który w rzeczywistości jest częściowo panteistyczny, stanowi wyzwanie dla teizmu, ale nadal jest dość popularny. Mniej wymagający od niego jest drugi typ, który nie uważa wszechświata za należący do tego samego substratu ontologicznego co Bóg, ale raczej uważa wszechświat i Boga za dwie odrębne sfery, jednocześnie twierdząc, że wszechświat jest w Bogu i że Bóg jest we wszechświecie. Trzy odmiany panenteizmu wymienione np. przez Neilsa Gregersena należą do drugiego typu, a są to: 1) panenteizm „soteriologiczny”, który twierdzi, że bycie świata w Bogu jest osiągane jako eschatologiczne dopełnienie stworzenia dzięki zbawczej łasce Boga; 2) heglowski panenteizm „ekspresywistyczny”, który utrzymuje, że „Duch Boży wyraża się w świecie poprzez wychodzenie z Boga i powrót do Boga”; oraz 3) Whiteheadowski panenteizm „dipolarny”, który uważa, że Bóg i świat, będąc odrębnymi od siebie, jednak odczuwają siebie nawzajem poprzez uniwersalną dipolarność transcendencji i immanencji.

Panenteistyczne koncepcje w religii i filozofii

Starożytna Grecja

Pisma Platona zajmują się filozoficznymi dylematami spowodowanymi przez immanentne i transcendentne aspekty często przypisywane Bogu. W Timaeusie, Platońskim opisie stworzenia, rozpoznaje on absolutnego i wiecznego Boga, który istniał w doskonałości bez zmian, co stanowi wyraźny kontrast z wysoce plastycznym światem form. Wraz z tym Bogiem istniał Świat-Dusza, który zawierał w sobie świat i ożywiał różne procesy w nim zachodzące, istniejąc jako najbardziej boska ze światowych rzeczy w stanie przepływu. Platon twierdzi, „że świat bardziej niż cokolwiek innego przypomina ową Żywą Rzecz, której wszystkie inne żywe rzeczy są częściami”. Panenteiści od czasów Platona zazwyczaj interpretowali te idee tak, by sugerować, że Platon dostrzegał dwoistość w obrębie boskości, która służyła zjednoczeniu tego, co absolutne, z tym, co względne. Wydaje się, że rozdzielenie tych kategorii na odrębne bóstwa nie zadowoliło Platona w jego późniejszych dziełach. Dlatego w Dziesiątej Księdze Praw posługuje się on analogią ruchu okrężnego, łącząc pojęcie zmiany na peryferiach ze stałością stałego centrum, aby zilustrować działanie jednego Boga. Podczas gdy jeden aspekt Boga działa immanentnie w świecie zmiany (jak obwód wirującego przedmiotu), drugi pozostaje stały i niezachwiany w stanie transcendencji (jak stałe centrum). Analogię tę uzupełnia konkluzją: „Nie wolno nam przypuszczać, że Bóg, który jest nad wyraz mądry, chce i może nadzorować świat, zwraca uwagę na sprawy główne (…), a zaniedbuje pomniejsze”. Tak więc, późniejsze koncepcje Boga Platona wydają się nalegać, że Bóg jest zarówno transcendentny jak i immanentny, i mogą być uważane za prototypowe dla panenteizmu, chociaż pozostaje nieco niejasne, czy immanentna strona Boga i świat są panteistycznie identyczne.

Hinduizm

Although early Vedic Hinduism is largely considered to be polytheistic, seeds of panentheism can be identified within the text. Jeden przykład wiąże się z mitem Purusha znalezionym w Księdze 10 Rig Veda. Purusha, kosmiczna istota, jest składana w ofierze przez bogów w celu dostarczenia z jego ciała materiału, z którego mogą powstać wszystkie rzeczy na świecie. Tak więc podłoże wszystkich materialnych obiektów leży w tej kosmicznej jaźni. Chociaż może to być interpretowane jako panteistyczne, fakt, że większe ciało bogów złożyło w ofierze tego kosmicznego człowieka sugeruje, że istnieje wyższa boskość poza wszechświatem, w którym istnieje ludzkość. Co więcej, to boskie istnienie Purusha wydaje się istnieć przed rzeczywistym światem fizycznym, sugerując, że boskość Boga jest w jakiś sposób transcendentalnym prekursorem świata, który Bóg będzie później podtrzymywał. Z tym rozważaniem, panenteistyczne tematy mogą być zidentyfikowane we wczesnym wedyjskim hinduizmie.

Później, wraz z rozwojem koncepcji Brahmana (najwyższego kosmicznego ducha, który jest uważany za wiecznego, bezpłciowego, wszechmocnego, wszechwiedzącego i wszechobecnego) w Upaniszadach, panenteistyczne pojęcia stały się częstsze wśród hinduskich myślicieli. Chociaż powszechnie opisuje się Brahmana jako podporządkowującego sobie wszelkie byty, jest on również opisywany jako ucieleśnienie niebytu. Chociaż taki opis jest bardziej niż nieco mglisty, można go interpretować w ten sposób, że Brahman również wykracza poza fizyczny wszechświat i reprezentuje sferę niepojętą dla ludzkości, poza fizyczną sferę „bytu”. Tak więc, interpretowana w ten sposób, koncepcja Brahmana staje się zdecydowanie panteistyczna. Nawet głęboko osobista wizja boskości przedstawiona w Bhagawad Gicie, najpopularniejszym tekście religijnym w hinduizmie, zawiera elementy panenteizmu. W Bhagawad Gicie osobiste i miłosne elementy Boga są odkrywane przed czytelnikiem, gdy boski Pan Kryszna pilotuje rydwan młodego wojownika Arjuny do bitwy. Panenteizm wydaje się oczywisty w tym sformułowaniu Boga, jak również w różnych wersach poematu, takich jak opisanie przez Krysznę jego ogromnej niebiańskiej sprawności: „Z jednym fragmentem Siebie przenikałem i podtrzymywałem cały ten wszechświat”. Wydaje się to sugerować, że Bóg (Kryszna) zawiera w sobie wszechświat, w którym jest obecnie obecny i więcej, zdecydowana odmiana panenteizmu.

Można bezpiecznie powiedzieć, że hinduizm w ogóle, będąc panenteistycznym, jak wynika z powyższego, posiada panteistyczne nakładanie się świata i jakiejś części boskości.

Sikhizm

Ale chociaż sikhizm jest umownie opisywany jako forma monoteizmu, niektóre aspekty jego teologii mogą być uważane za panteistyczne. Sikhowie wierzą w jednego transcendentnego stwórcę, który istnieje niezależnie od świata. Jednak Bóg ten przejawia się również na planie doczesnym, wyłącznie zachowując całość istnienia. Dlatego też sikhijska koncepcja Boga obejmuje zarówno sferę absolutną, jak i względną, podobnie jak panenteistyczne pojęcie bóstwa. Słynne postacie w historii sikhizmu również wyznawały podobne idee, w tym sam Guru Nanak, założyciel sikhizmu w XVI wieku. W jednej z opowieści mówi się, że Nanak podróżował do Mekki, gdzie zatrzymał się, aby odpocząć; położył się, przypadkowo kierując stopy w stronę świętego sanktuarium Kaaba. Został natychmiast skarcony za ten czyn, który był postrzegany jako obraza Allaha. Legenda głosi, że Nanak odpowiedział swoim krytykom mówiąc: „W jakim kierunku powinienem skierować moje stopy, aby nie były zwrócone w stronę Boga?”. Taka historia wzmacnia sikhijską koncepcję, że obecność Boga znajduje się wszędzie w świecie fizycznym, co w połączeniu z transcendencją Boga pogłębia koncepcję, że teologia sikhijska jest panenteistyczna.

Judaizm

Kiedy ortodoksyjny judaizm chasydzki po raz pierwszy rozwinął się jako ruch, jego teologia była w pewnym stopniu panenteistyczna. Niektóre wczesne teksty chasydzkie zdawały się podtrzymywać twierdzenie, że Bóg przenika wszystkie obiekty fizyczne, w tym żywe istoty. Na przykład, niektórzy przedstawiali ideę, że Bóg jest obecny w siłach natury. Wielu żydowskich tradycjonalistów pozostających w opozycji do ruchu chasydzkiego postrzegało te pisma dosłownie i uważało to pozornie panteistyczne rozumienie Boga za odstępstwo od ich wiary religijnej. Jednakże, panenteistyczne interpretacje wspomnianej odmiany w obrębie chasydyzmu nie były powszechne, gdyż większość chasydzkich rabinów uznała, że w obrębie fizycznego wszechświata Bóg jest jedynie siłą ożywiającą i niczym więcej. Chociaż odrzucone przez ortodoksję, panteistyczne opisy Boga stały się coraz bardziej powszechne w konserwatywnych, reformowanych i rekonstrukcyjnych gałęziach judaizmu dzisiaj.

Chrześcijaństwo

Podczas gdy główny nurt chrześcijaństwa jest uważany za monoteistyczny, istnieją również pewne grupy chrześcijańskie, które podkreślają panteistyczny wymiar Boga. Na przykład, Wschodni Kościół Prawosławny używa obecnie słowa „panenteizm” do opisania osobowej aktywności Boga, lub hipostazy, w świecie. Dla prawosławnych Bóg nie jest oderwanym stwórcą (jak w deizmie), ani nie jest „magiem”, który od czasu do czasu czyni cuda, jak w wielu koncepcjach teizmu. Zamiast tego, Boża obecność jest uważana za konieczną nie tylko dla początkowego stworzenia, ale także dla dalszego istnienia każdego aspektu tego stworzenia. Boskie energie podtrzymują wszystkie rzeczy, nawet jeśli te istoty wyraźnie odrzuciły Boga, ponieważ wycofanie Bożej obecności uzurpowałoby sobie prawo do całości istnienia. W ten sposób całość stworzenia jest uświęcona, a zatem zło zostaje zanegowane jako właściwość stworzenia. Koncepcja ta jest panteistyczna, choć posiada ontologiczny rozłam między Bogiem a stworzeniem, co jest standardem w chrześcijaństwie. Świat jest osadzony w Bożej woli, ale nie w Bożej istocie (ousia). Stworzenie nie jest więc „częścią” Boga, jak byłoby w innych systemach panenteistycznych, a Bóstwo jest nadal odrębne od stworzenia. Jednakże Bóg jest „wewnątrz” całego stworzenia raczej na poziomie relacyjnym i osobowym niż ontologicznym. Dlatego teologowie prawosławni oddzielają to słowo jako „panenteizm”, podkreślający zamieszkiwanie Boga we wszystkich rzeczach, raczej niż „panenteizm”, który skupia się na idei, że wszystkie rzeczy są częścią Boga, jednak Bóg jest czymś więcej niż sumą wszystkich rzeczy.

Współczesne rozwinięcia

Teologia procesu, współczesny chrześcijański ruch teologiczny, który powstał z pism matematyka Alfreda Northa Whiteheada (1861-1947) często wykorzystuje pojęcia panenteistyczne. Whitehead twierdził, że Bóg ma dwie natury, „pierwotną” i „konsekwentną”. W tych naturach zawarta jest kompletna historia świata, jak również wszystkie możliwe przyszłości. W ten sposób, w każdym momencie, można powiedzieć, że jakiś byt jest zawarty w Bogu, i jako taki można twierdzić, że Bóg jest również obecny w tym bycie. Teologowie procesu interpretują to w ten sposób, że Bóg zawiera w sobie wszechświat, ale nie jest z nim tożsamy. Ten Bóg jest immanentny w ludzkim życiu, zapewniając raczej siłę perswazji nad ludzką wolą niż wyraźną siłę. W ten sposób ludzie nadal mają wolną wolę, a nie są zdani na łaskę Bożego przymusu. Ponadto, ponieważ Bóg zawiera wszechświat, który jest w ciągłym stanie przepływu, Bóg jest również uważany za zmiennego, dotkniętego przez działania, które mają miejsce we wszechświecie w ciągu czasu. Jednakże abstrakcyjne elementy Boga, takie jak życzliwość, mądrość i tak dalej, pozostają niezmienne. Tak więc Bóg zawiera się i jest immanentny we wszechświecie; jednakże abstrakcyjne elementy, które utrzymuje, reprezentują Jego ostateczną transcendencję. Stąd teologia procesu jest zasadniczo panenteistyczna.

Znaczenie panenteizmu

Panenteizm, któregokolwiek z dwóch wyżej wymienionych typów, jest uważany za pozwalający na rozwiązanie filozoficznych trudności właściwych blisko spokrewnionej doktrynie panteizmu. Na przykład niektórzy twierdzą, że panteistyczna koncepcja całkowicie immanentnego Boga łagodzi poczucie mocy przypisywane Bogu pojmowanemu jako bardziej transcendentny. W panenteizmie, chociaż Bóg jest oczywiście zawsze obecny w immanentnym świecie, posiada również całą transcendencję tradycyjnej teistycznej koncepcji Boga. Tak więc panenteizm nie tylko odnosi się do tych filozoficznych kwestii, ale także stanowi pomost między teizmem a panteizmem. Co więcej, panenteiści uważają, że ich filozoficzny światopogląd potwierdza wolność ludzkości w sposób, w jaki nie może tego zrobić ani teizm, ani panteizm. Podczas gdy teizm zaprzecza panteistycznemu zrównaniu świata z Bogiem, a panteizm mógłby być postrzegany jako zaprzeczenie istnienia indywidualnego wyboru poza Bogiem, panenteiści wierzą, że ich punkt widzenia dostarcza wszechogarniającego i w pełni doskonałego Boga, jednocześnie potwierdzając rzeczywistość jednostek i ich zdolność do wolnego wyboru w ramach Boga.

Panenteistyczne pojęcie wolności prowadzi do unikalnego sposobu traktowania problemu zła. Podczas gdy teizm ma tendencję do przypisywania zła tylko światu, a panteizm skłania się do utożsamiania zła w świecie ze złem Boga, panteizm zajmuje stanowisko pośrednie, twierdząc, że chociaż zło, które pojawia się poprzez wolność w świecie, nie ma wpływu na Bożą istotę, to Bóg nadal może je głęboko odczuwać i doświadczać. To pośrednie stanowisko może się załamać w przypadku panenteizmu pierwszego typu, jednakże, ponieważ jest on częściowo panteistyczny, skłaniając się ku idei, że zło w świecie jest w Bogu.

Ale chociaż panenteizm wypełnia filozoficzną lukę pomiędzy teizmem a panteizmem, nie został przyjęty przez dużą ilość głównych grup religijnych i teologicznych, zamiast tego utrzymując się w małych sektach lub w osobistych filozofiach. Jest to być może spowodowane wysoce abstrakcyjną naturą panenteizmu. Niezależnie od tego, elementy panenteizmu pojawiają się w praktycznie każdym systemie religijnym, gdy dane bóstwo jest opisywane jako zarówno całkowicie potężne, jak i głęboko osadzone w ziemskiej egzystencji. Ta para boskiej transcendencji i immanencji widoczna praktycznie w każdej religii jest bardziej wyraźnie określana jako „dwustronność” Boga przez holenderskiego teologa reformowanego Hendrikusa Berkhofa oraz jako „teizm dipolarny” w teologii procesu. W związku z tym należy zauważyć, że panenteizm, zwłaszcza drugiego typu, nabiera rozpędu wśród współczesnych teologów i filozofów religii, służąc jako akceptowalny środek do pogodzenia trudności z innymi przekonaniami dotyczącymi natury Boga.

Zobacz także

  • Teizm
  • Panteizm
  • Deizm
  • Monizm
  • Henoteizm
  • .

  • Teologia procesu
  • Alfred North Whitehead

Notatki

  1. The Global Oneness Commitment, „Koncepcje związane z panteizmem.” Retrieved July 11, 2008.
  2. Neils H. Gregersen, „Three Varieties of Panentheism,” in In Whom We Live and Move and Have Our Being: Panentheistic Reflections on God’s Presence in a Scientific World, red. Philip Clayton i Arthur Peacocke (Grand Rapids: William B. Eerdmans Publishing Co., 2004), 19-35.
  3. Platon, Timaeus, przeł. Donald J. Zeyl (Indianapolis: Hackett Publishing Company, 2000), 31.
  4. Platon, The Laws, przeł. Trevor J. Saunders (Toronto: Penguin Publishers, 1970), 436.
  5. Rig Veda, Księga 10, Hymn XC. Retrieved July 8, 2008.
  6. Bhagavad Gita 10.42. Retrieved June 27, 2008.
  7. Alfred North Whitehead. Proces i rzeczywistość, wyd. poprawione, red. David Ray Griffin i Donald W. Sherburne. (New York: Free Press, 1979)
  8. David Ray Griffin, „Panentheism: A Postmodern Revelation,” w In Whom We Live and Move and Have Our Being: Panentheistic Reflections on God’s Presence in a Scientific World, ed. Philip Clayton i Arthur Peacocke (Grand Rapids: William B. Eerdsman Publishing Co., 2004), 46.
  9. Hendrikus Berkhof. Christian Faith: An Introduction to the Study of the Faith, revised ed., trans. Sierd Woudstra (Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans Publishing Co., 1986), 114.
  10. John B. Cobb, Jr. i David Ray Griffin. Process Theology: An Introductory Exposition. (Westminster John Knox Press, 1977), 47.

  • Anderson, C. Alan, and Whitehouse, Deborah G. New Thought: A Practical American Spirituality. New York: Crossroad Publishing Company, 1995. ISBN 0824514807
  • Berkhof, Hendrikus. Christian Faith: Wprowadzenie do nauki o wierze. Revised ed. Translated by Sierd Woudstra. Grand Rapids, Mich.: William B. Eerdmans Publishing Co., 1986. ISBN 0802836224
  • Bolle, Kees W. The Bhagavadgita: A New Translation. Los Angeles: University of California Press, 1979.
  • Brierly, Michael. „Naming a Quiet Revolution: The Panentheistic Turn in Modern Theology.” In Whom We Live and Move and Have Our Being: Panentheistic Reflections on God’s presence in a Scientific World, edited by Philip Clayton and Arthur Peacocke, 1-18. Grand Rapids: William B. Eerdmans Publishing Co., 2004. ISBN 0802809782
  • Cobb, Jr, John B., and David Ray Griffin. Process Theology: An Introductory Exposition. Westminster John Knox Press, 1977. ISBN 0664247431
  • Gregersen, Neils H. „Three Varieties of Panentheism.” In Whom We Live and Move and Have Our Being: Panentheistic Reflections on God’s Presence in a Scientific World, edited by Philip Clayton and Arthur Peacocke, 19-35. Grand Rapids: William B. Eerdmans Publishing Co., 2004. ISBN 0802809782
  • Griffin, David Ray. „Panentheism: A Postmodern Revelation.” In Whom We Live and Move and Have Our Being: Panentheistic Reflections on God’s Presence in a Scientific World, edited by Philip Clayton and Arthur Peacocke, 36-47. Grand Rapids: William B. Eerdmans Publishing Co., 2004. ISBN 0802809782
  • Nesteruk, Alexei V. „The Universe as Hypostatic Inherence in the Logos of God: Panentheism in the Eastern Orthodox Perspective.” In In Whom We Live and Move and Have Our Being: Panentheistic Reflections on God’s presence in a Scientific World, edited by Philip Clayton and Arthur Peacocke, 169-83. Grand Rapids: William B. Eerdmans Publishing Co., 2004. ISBN 0802809782
  • Plato. The Laws. Translated by Trevor J. Saunders. Toronto: Penguin Publishers, 1970. ISBN 0140442227
  • Plato. Timaeus. Translated by Donald J. Zeyl. Indianapolis: Hackett Publishing Company, 2000. ISBN 0872204464
  • Rohi, Rajinder Kaur. Semitic and Sikh Monotheism: A Comparative Study. Patiala, India: Punjabi University Publication Bureau, 1999. ISBN 8173805504
  • Whitehead, Alfred North. Process and Reality. Corrected ed. Edited by David Ray Griffin and Donald W. Sherburne. New York: Free Press, 1979. ISBN 0029345707

All links retrieved January 12, 2019.

  • The Panentheist.

Credits

New World Encyclopedia writers and editors rewrote and completed the Wikipedia articlein accordance with New World Encyclopedia standards. Ten artykuł jest zgodny z warunkami licencji Creative Commons CC-by-sa 3.0 License (CC-by-sa), która może być używana i rozpowszechniana z odpowiednimi atrybutami. Uznanie autorstwa jest należne zgodnie z warunkami tej licencji, która może odnosić się zarówno do współpracowników New World Encyclopedia, jak i bezinteresownych wolontariuszy Wikimedia Foundation. Aby zacytować ten artykuł, kliknij tutaj, by zapoznać się z listą akceptowanych formatów cytowania.Historia wcześniejszego wkładu wikipedystów jest dostępna dla badaczy tutaj:

  • Historia panenteizmu

Historia tego artykułu od momentu zaimportowania go do New World Encyclopedia:

  • Historia „Panenteizmu”

Uwaga: Pewne ograniczenia mogą dotyczyć użycia pojedynczych obrazów, które są osobno licencjonowane.

.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.